Saul Friedläder

Als de herinnering komt


een documentaire van Frank Diamand

Saul Friedländer




‘Saul Friedländer heeft de tot as verbrandde mensen een klacht en een schreeuw verleend, een herinnering en een naam geschonken. Hij heeft de vermoordden hun geroofde waardigheid terug gegeven, waarvan de erkenning de basis vormt van de vrede onder de mensen’.

Dat staat in de Oorkonde van de Friedenspreis des Deutschen Buchhandels die 14 oktober 2007 aan de historicus Saul Friedländer werd uitgereikt. Die prijs ‘eert de epische verteller van de geschiedenis van de Shoah, de vervolging en de vernietiging van de Joden in de periode van de nationaalsocialistische heerschappij in Europa’. 

Saul Friedlander met zijn ouders

De joodse historicus Saul Friedländer (1932, Praag) is zonder twijfel een van de belangrijkste historici en wetenschappers op het gebied van het nazisme en de genocide van de Joden in de Tweede Wereldoorlog. Zijn boek Nazi-Duitsland en de Joden  1933-1945 (2000, 2006) , dat in twee delen verscheen en dat algemeen beschouwd wordt als zijn magnum opus, is met loftuitingen overladen en in verschillende talen vertaald. Aan dit boek gingen andere baanbrekende en controversiële studies vooraf, te beginnen met een uiterst kritische publicatie over de relatie tussen Paus Pius XII en het Derde Rijk (1964). 
Hij speelde een centrale rol in de grote historische en theoretische debatten, zoals de Historikerstreit en de discussies over de aard van de historische kennis. Zijn debat met de Duitse historicus Martin Broszat, die meende dat de geschiedenis van het Derde Rijk als een normaal stuk van de Duitse geschiedenis moest worden behandeld en dat Joodse historici dat gezien hun bevooroordeeldheid onmogelijk konden doen, maakte dat hij zijn schroom overwon om het schier onmogelijke te proberen: een geïntegreerde geschiedenis van de Jodenvervolging in het Derde Rijk te schrijven.

In Israël waar Friedländer sinds 1948 - toen hij daar als 15-jarige naartoe ging - vijftig jaar Israël heeft gewoond heeft hij zijn stem luid laten horen in het debat over het bezet houden van de in 1967 veroverde gebieden. Al in 1968 schreef hij het boek Réflexions sur l’Avenir d’Israel   waarin hij betoogde dat het bezet houden de morele bestaansgrond van Israël ondermijnde. In de tachtiger jaren was hij actief in de VREDE NU beweging en hij gebruikte zijn positie om achtereenvolgende Israëlische regeringen publiekelijk aan te vallen op hun beleid.

Al Friedländers activiteiten als historicus en als politiek geëngageerde intellectueel cirkelen om het centrale probleem: het proberen te begrijpen en inzicht te verkrijgen in de mechanismen die leidden tot de verschrikkingen van de jaren 1933-1945.Is het mogelijk om tot een weergave te komen - niet allen in de geschiedschrijving, ook in film of literatuur – die zelfs maar in de buurt kan komen van wat de politiek van de uitroeiing van de Joden door de nazi’s werkelijk betekende? De noodzaak om te begrijpen hoe deze ramp heeft kunnen gebeuren en zijn zoektocht naar de middelen om die inleefbaar te maken vormen de onderliggende drijfveer voor zijn onvermoeibare activiteit. Je hoeft geen psycholoog te zijn om de wortels van dit streven aan te kunnen wijzen: het verlies van zijn ouders, die in Auschwitz werden vermoord, nadat ze hun tien jaar oude zoon in een kloosterschool in Frankrijk in veiligheid hadden gebracht. Al Friedländers werk komt voort uit dit onvoorstelbare verlies.




DE MOTIVATIE VAN REGISSEUR FRANK DIAMAND
Mijn persoonlijke betrokkenheid bij het maken van de film gaat terug op mijn eerste ontmoeting met Friedländer in 1966 toen ik hem interviewde voor Vrij Nederland. Hij was toen 34 ik 27. Die ontmoeting was zeer emotioneel omdat wij behalve over het onderwerp van het interview zijn boek Pius XII en het Derde Rijk. Dokumenten, praatten over de manier waarop wij de oorlog hadden overleefd,hij in een kloosterschool in Frankrijk en ik in de kampen Westerbork en Bergen Belsen. Met wie kon je over zo iets praten in die tijd. Ondanks het emotionele karakter van onze ontmoeting verloor ik Friedländer uit het oog. Tot 2007 toen de twee delen van Nazi- Duitsland en de Joden (Deel1 De jaren van vervolging 1933-1939; Deel 2 De jaren van vernietiging 1939-1945) in het Nederlands vertaald in één dikke band uitkwamen bij uitgeverij Nieuw Amsterdam. Ter gelegenheid daarvan en ter gelegenheid van het eerste lustrum van het Centrum voor Holocaust en Genocide Studies, hield hij een lezing in de Aula van de Universiteit van Amsterdam.
Halverwege die lezing wist ik dat ik deze film wilde maken. Friedländer begon zijn verhaal met hetzelfde beeld waarmee de inleiding van het tweede deel De jaren van vernietiging 1939-1945 begint: De foto van de promotieplechtigheid van David Moffie, die op vrijdag 18 september 1942 als laatste Jood tijdens de Duitse bezetting tot doctor promoveerde. De verordening die Joden uitsloot van universitaire studie was al uitgevaardigd, maar het wintersemester begon pas op de volgende maandag. Friedländer beschreef de foto, de promotor, de gewaden, de ster op Moffie’s jacquet. Hij meldde dat Moffie kort na zijn promotie naar Auschwitz werd gedeporteerd maar tot de 20 procent van de Nederlandse Joden behoorde die de oorlog zou overleven. Gezien dat percentage zou dat voor het grootste gedeelte van de Joden die de plechtigheid bijwoonden, niet het geval zijn. Die uitzoom vanuit die foto tot het geheel van de Shoah in minder dan twee minuten, was mijn eerste reden. De tweede reden was de onverbiddelijke strengheid van het betoog waarmee hij liet zien hoe zeer het antisemitisme centraal stond in de ideologie van de Nazi’s en afrekende met historici als Götz Aly, die de Shoah uit puur economische redenen wilden verklaren.

Ik had tot op dat ogenblik veel films gemaakt over de repressie in de wereld: over de dictatuur van Somoza in Nicaragua, over Chili ten tijde van Pinochet, over Nelson Mandela toen hij nog een levenslange gevangenisstraf uitzat op Robben Eiland en over de grote Russische dichter Osip Mandelstam, die in 1938 omkwam in een concentratiekamp van Stalin maar ik had me nog nooit aan de Tweede Wereldoorlog gewaagd.
 
Deze film zou dus de meest persoonlijke film worden die ik ooit heb gemaakt. En het zou ook de eerste film worden waarin ik zelf optreed. Want omdat ik met Friedländer terug zou gaan naar een aantal van zijn plekken van herinnering, maar nu hij in Amsterdam was om - voor de film - een lezing te houden bij het NIOD, over de methodologie van zijn boek Nazi-Duitsland en de Joden nam ik hem ook mee naar mijn plek van herinnering: de Hollandsche Schouwburg waarvandaan mijn ouders en ik zelf werden gedeporteerd. Zo werd ik zelf even object van mijn film want Friedländer vroeg me Was je dan niet heel klein toen? – Vier, zei ik. - Maar zat je dan niet in de crèche daar aan de overkant? En omdat ik daar in de film zat, was het niet meer vreemd om met hem samen in beeld naar film te kijken of met hem door Néris-les-Bains of Praag te lopen, of ik te zeggen in het commentaar en dat zelf uit te spreken.

Contact





Interakt
Bakkerstraat 10
1017 CW Amsterdam
tel. 020 6237982
interakt@interakt.nl

Diamands & Friends Productions
Van Diemenstraat 410
1013 CR Amsterdam
f.diamand@worldonline.nl

Nieuws




25 oktober 2012

Diverse Vertoningen

 


Saul Friedländer zal 18 mei in Tel Aviv de DAN DAVID AWARD ontvangen, zo iets als de Nobelprijs voor Geschiedenis, met een geldbedrag van één miljoen dollar. Hij deelt die prijs met de Franse historicus Pierre Nora en de sociale activist en de Poolse theatermaker Kryztof Czyzewski. In het kader van Friedländers onderscheiding zijn screenings van ‘Als de herinnering komt’ gepland in Yad Vashem (het in 1953 opgerichte ‘Wereld centrum voor Documentatie, Research, Educatie en Herdenking van de Holocaust’) in Jerusalem en in de Universiteit van Tel Aviv. Een Hebreeuwse versie van de film is in de maak.

In Januari 2013 werd de regisseur Frank Diamand uitgenodigd om aan de Universiteit van Wolverhampton de ‘Holocaust Memorial Lecture’ te geven en werd zijn documentaire daar gedraaid. De film werd ook uitgekozen voor het Joods Film Festival Jerusalem 2013 en werd op 13 februari 2014 vertoond in de Wiener Library in London, het oudste centrum voor Holocaust en Genocide Studies ter wereld. 

In de zomer van 2104 zal professor Dan Stone van het Holocaust Research Centre van de Royal Holloway, University of London de documentaire gebruiken voor een negendaagse interne workshop voor promovendi. ‘Als de herinnering komt’ is ook op verschillende Universiteiten in Nederland vertoond.